گروه خبري : کشت گیاهان زراعی
تاريخ انتشار : 1398/03/29 - 15:32
كد :37

دستورالعمل کشت برنج

دستیابی به غذای کافی، سالم و مغذی به عنوان یکی از حقوق اساسی افراد جامعه در سند چشم انداز بیست سال کشور در افق 1404 مورد تاکید قرار گرفته است. در این راستا بخش کشاورزی خود را موظف به دستیابی به توانمندی لازم در برقراری امنیت غذایی و خود اتکایی در محصولات اساسی می داند. برنج از مهم‌ترین غلات و اقلام غذایی جهان است. نیمی از جمعیت جهان، به برنج به عنوان یک غذای اصلی وابسته هستند. هم‌اکنون «ده‌ها هزار نوع برنج» در جهان وجود دارد. برنج گیاهی است که دارای ارقام زودرس (طول دوره رشد ۱۳۰ تا ۱۴۵ روز)، متو

دستورالعمل کشت برنج

 

  1. کلیات:

دستیابی به غذای کافی، سالم و مغذی به عنوان یکی از حقوق اساسی افراد جامعه در سند چشم انداز بیست سال کشور در افق 1404 مورد تاکید قرار گرفته است. در این راستا بخش کشاورزی خود را موظف به دستیابی به توانمندی لازم در برقراری امنیت غذایی و خود اتکایی در محصولات اساسی می داند. برنج از مهم‌ترین غلات و اقلام غذایی جهان است. نیمی از جمعیت جهان، به برنج به عنوان یک غذای اصلی وابسته هستند. هم‌اکنون «ده‌ها هزار نوع برنج» در جهان وجود دارد. برنج گیاهی است که دارای ارقام زودرس (طول دوره رشد ۱۳۰ تا ۱۴۵ روز)، متوسط رشد (۱۵۰ تا ۱۶۰ روز) و ارقام دیررس (۱۷۰ تا ۱۸۰ روز) می‌باشد.

 

  1. مراحل رشد برنج:

رشد برنج به سه دوره تقسیم می شود که شامل:

الف) مرحله رویشی (از جوانه زنی تا شروع تشکیل خوشه): این مرحله به چهار زیر مرحله تقسیم می شود. که از مرحله صفر تا مرحله سوم نام گذاری می شود.

  • مرحله صفر: از ابتدای جوانه زنی بذر شروع شده تا پیدایش جوانه را در بر میگیرد. بذور معمولا پس از خیسانده شدن (به مدت 24 ساعت) و تداوم جذب آب به مدت 24 ساعت دیگر، وارد مرحله پیش جوانه زنی می شوند. پس از این مرحله ریشه چه و ساقه چه از پوسته برنج (شلتوک) خارج می شوند.

تصویر شماره 1- مرحله صفر گیاه برنج

  • مرحله یک: مرحله ای است که گیاهچه ها سر از خاک در می آورند و چند برگی هستند. این مرحله دقیقا پس از ظهور برگ شروع شده و تا قبل از آشکار شدن اولین پنجه ادامه دارد. طی این مرحله نمو ریشه های اولیه (اصلی) شروع شده و تا مرحله پنج برگی ادامه دارد. با توجه به تداوم رشد گیاهچه ابتدای این مرحله بطور متوسط هر 3 4 روز یک بار، یک برگ توسعه می یابد. ریشه های ثانویه که از سیستم ریشه ای دایمی گیاه ناشی می شوند به سرعت جایگزین ریشه چه و ریشه های اولیه می شوند.

تصویر شماره2- مرحله یک گیاه برنج

  • مرحله دو: مرحله پنجه زنی گیاه برنج است. این مرحله با ظهور اولین پنجه شروع شده و تا زمان حداکثر پنجه ادامه دارد. پنجه ها از جوانه های جانبی گره ها بوجود آمده و همزمان با رشد و نمو، جایگزین برگ ها می شوند. پس از ظهور پنجه های اولیه، پنجه های ثانویه به وجود می آیند. ارتفاع بوته به سرعت افزایش می یابد و پنجه دهی به صورت فعال انجام می شود. با ادامه رشد، پنجه ها به حدی تکثیر می یابند که تشخیص ساقه اصلی بسیار مشکل می شود. همانطور که بوته ها وارد مرحله بعئی می شوند، نمو پنجه ها تداوم دارد.

تصویر شماره3- مرحله دوم گیاه برنج

  • مرحله سوم: مرحله رشد طولی ساقه برنج می باشد.در این مرحله رشد ساقه ممکن است با اواخر مرحله پنجه زنی هم پوشانی داشته باشد. همچنین رشد پنجه ها (افزایش در تعداد و نیز ارتفاع آن ها) در این مرحله تداوم داشته باشد و سطح تاج پوش همراه با رشد بوته ها توسعه می یابد. دوره رشد به طور معنی داری مرتبط با زمان رشد طولی ساقه بوده و دوره رشد طولی ساقه در ارقام دیررس بیشتر است.

تصویر شماره4- مرحله سوم گیاه برنج

ب) زایشی (از شروع تشکیل خوشه تا گلدهی)

  • مرحله چهارم: این مرحله از شروع تشکیل خوشه (پانیکول) تا آبستنی را در بر می گیرد. در ابتدای تشکیل پانیکول، خوشه های اولیه در نوک ساقه در حال رویش، نمایان (زیر میکروسکوپ) شده و دوره زایشی شروع می شود. خوشه های اولیه 10 روز بعد با چشم غیر مسلح قابل مشاهده خواهد بود. از این مرحله تا ظهور خوشه، سه برگ ظاهر خواهند شد. در ارقام زودرس پانیکول، بصورت یک مخروط پوشیده از پر سفید رنگ به نظر می رسد، این فرآیند ابتدا در ساقه اصلی و سپس در پنجه ها روی می دهد، که از طریق باز کردن ساقه قابل مشاهده خواهد بود. پانیکول به تدریج بزرگ شده و به صورت عمودی در داخل غلاف برگ پرچم بالا می رود، که نتیجه آن برآمدگی غلاف برگ می باشد. برآمدگی غلاف برگ پرچم, اصطلاحا آبستنی نامیده می شود.

تصویر شماره5- مرحله چهارم گیاه برنج

  • مرحله پنجم: از زمان خروج خوشه از ساقه گیاه شروع می شود تا خروج کامل خوشه ادامه می یابد. علامت شروع این مرحله ظهور نوک پانیکول از داخل غلاف برگ پرچم است و تا خروج کامل آن از غلاف برگ پرچم ادامه دارد.

تصویر شماره 6- مرحله پنجم گیاه برنج

  • مرحله ششم: شامل گلدهی خوشه می باشد. در این مرحله با خروج بساک ها از سنبلچه شروع شده و همراه با باروری تداوم می یابد. در مرحله گلدهی، گلچه ها باز شده و ریزش دانه های گرده اتفاق می افتد سپس گلچه ها بسته می شوند. دانه های گرده روی مادگی ریخته شده و باروری اتفاق می افتد. عموما گلچه ها طی صبح باز می شوند. دوره لازم برای باز شدن تمام سنبلچه های یک پانیکول حدود 7 روز است.

تصویر شماره7- مرحله ششم گیاه برنج

پ) رسیدگی (از گلدهی تا بلوغ دانه): دوره سوم رشدی شامل مراحل 7، 8 و 9 می باشد.

  • مرحله هفتم: مرحله ای است که دانه های برنج شیری می شوند. در این مرحله دانه از مواد شیری رنگی پر می شود که بوسیله فشردن دانه بین دو انگشت قابل خارج شدن است. پانیکول در این مرجله سبز رنگ است و شروع به خمیده شدن می کند. پیری پنجه ها در پای بوته در حال پیشروی است. در حالیکه برگ پرچم و دو برگ پایینی، هنوز سبز رنگ می باشند.

     تصویر شماره 8- مرحله هفتم گیاه برنج

  • مرحله هشتم: مرحله ای است که دانه های برنج شروع به خمیری شدن می کنند. طی این مرحله محتوای شیری دانه ابتدا به صورت خمیری نرم و سپس به صورت خمیری سخت در می آیند. دانه ها در خوشه شروع به تغییر رنگ از سبز به زرد می نمایند. پیری پنجه ها و برگ ها نیز قابل توجه می باشد.

           تصویر شماره9- مرحله هشتم گیاه برنج

  • مرحله نهم: مرحله بلوغ دانه می باشد. در این مرحله دانه های بالغ کاملا پر و سخت شده و به زردی می گرایند. برگ های بالاییی د رحال خشک شدن هستند، د رحالیکه برگ های برخی ارقام سز باقی می مانند. البته مقادیر قابل توجهی ا زرگ های از بین رفته در پای بوته مشاهد می شود.

تصویر شماره 10- مرحله نهم گیاه برنج

 

 

3- روش کاشت گیاه برنج:

1-3- سنگین و سبک و ضدعفونی کردن بذر: این کار به منظور حذف دانه های پوک و نیمه پوک و با استفاده از محلول آب و نمک به مقدار یک کیلو و ششصد و پنجاه گرم نمک در 10 لیتر آب صورت می گیرد. سپس با آب معمولی بذور سالم (بذور ته نشین شده) را شستشو داده تا اثر نمک از روی بذر شسته شود. در ادامه بذرهای سالم را به منظور ضدعفونی کردن در حوضچه و یا ظرف حاوی آب قرار داده و مقدار 100 گرم از نوع سم نوع پودری و یا 100 سی سی از سم نوع مایع شامل سموم تریفمین، تیوفانات متیل تیرام و سلست به آن اضافه کرده و به مدت 12 -24 ساعت در آن قرار می دهیم. سپس بذرها را از آن خارج کرده و برای جوانه زنی به محل مناسب منتقل می کنیم.

تصویر شماره 11- سنگین و سبک و ضدعفونی کردن بذر

 

2-3- آغشته نمودن بذر با استفاده از کودهای بیولوژیک:

بهتر است به منظور کاهش مصرف کودهای شیمیایی اوره و فسفات و تولید محصول سالم مقدار دو لیتر از هر کدام از انواع کودهای بیولوژیک تثبیت کننده ازت و یا حلال فسفر را هم زمان با ضدعفونی و خیساندن بذر در حوضچه و یا بعد از آن اضافه نمود.

     میزان بذر:

     برای ارقام محلی و اصلاح شده 40 تا 60 کیلوگرم  بذر در کشت جوی و پشته ای خزانه مناسب است و برای هیبرید 20 تا 25 کیلو مناسب است.

اما در کشت مکانیزه 180 الی 200 گرم بذر جوانه دار شده برای ارقام محلی در هر جعبه و  150گرم بذر جوانه دار شده برای ارقام اصلاح شده پرمحصول در هر جعبه توصیه می شود ولی در برنج هیبرید 80 گرم در هر جعبه مناسب است.

3-3- انتقال بذر جوانه دار به خزانه:

پس از جوانه دار کردن بذرها از طریق قرار دادن بذرها به مدت 48 ساعت در محیط تاریک و در دمای معمولی و پاشیدن اب ولرم 35- 37 درجه سانتی گراد بر روی بذرها، می توان آن ها را به خزانه های جوی پشته ای و یا جعبه ای (در کشت مکانیزه) انتقال داد.

تصویر شماره 12- انتقال بذر جوانه دار به خزانه

 

4-3-  شرایط خزانه جوی و پشته ای (ایستگاهی):

محل خزانه باید دارای دسترسی به آب، زهکش مناسب، آفتاب گیر، فاقد آلودگی به علفهای هرز و عوامل   بیماری زای خاکزاد باشد. خزانه بصورت جوی و پشته ای با طول حداکثر 20 متر و عرض حداکثر 2 متر آماده گردد.

5-3- شرایط خزانه مکانیزه:

مواد آلی خاک جعبه باید زیاد (بالای 2 درصد) و درجه اسیدیته خاک( pH)، 5 الی 6 باشد. خاک خزانه را میتوان با سموم قارچ کش توصیه شده ضد عفونی کرد. خاک مطلوب بعد از الک و ضد عفونی به ارتفاع 2 سانتی متر در جعبه قبل از بذر پاشی و 5/0 سانتی متر بعد از بذر پاشی باید ریخته شود. مقدار خاک برای هر جعبه 5 کیلوگرم می باشد. البته از خاک آماده شده در زمین اصلی می توان در جعبه نشا استفاده کرد، که pH مناسبی برای پرورش نشا دارد.

برای این منظور به ازای هر متر مربع از خزانه و یا هر جعبه نشا باید مقدار 150 180 گرم بذر جوانه دار پاشیده شود. این کار باید حداکثر تا بیستم فروردین ماه انجام شود.

 

جدول شماره 1- جدول تنظیم دمای خزانه برای سن های مختلف نشا

سن نشا

دمای روز درجه سانتی گراد

دمای شب درجه سانتی گراد

1 5 روزه

25 - 30

20 - 25

6 15 روزه

23 - 25

18 -20

15 25 روزه

20 - 25

18 -20

 

توجه: در صورتیکه دمای خزانه بیش از دمای مطلوب مندرج در جدول باشد عمل هوادهی خزانه باعث تنظیم درجه حرارت می گردد. در صورت کاهش دما خصوصا در شب های سرد برای حفظ بذور از سرمازدگی، در غروب اقدام به آبگیری داخل بستر خزانه نمایید، به گونه ای که لایه نازکی از آب بر روی بذور قرار گیرد و سپس در ابتدای صبح آب را از خزانه خارج کنید. در صورت نزدیک بودن مکان زندگی به خزانه می توان با نصب فانوس و یا یک لامپ رشته ای داخل خزانه در شب گرمای داخل آن را افزایش داد.

 

6-3- آبیاری خزانه:

 در مرحله 3 برگی لازم است مرحله به مرحله بویژه در روزهای گرم نسبت به هوادهی و مطابقت دادن گیاهچه به شرایط آب و هوایی طبیعی اقدام نمود.

 

7-3- هوادهی خزانه:

در چند روز اول بذرپاشی نباید روی بستر آب باشد. معمولاً رطوبت گل برای جوانه زنی کافی می باشد. در صورت نیاز در صبحها به کرتها آب رسانده و بلافاصله زهکشی شود تا روی بستر آب قرار نگیرد. پس از دوتا سه برگه شدن و همزمان با هوادهی گیاهچه ها باید پای بوته ها آب وجود داشته باشد. لازم است تا از ماندابی شدن بستر خزانه جلوگیری شود.

 

 

8-3- مبارزه با علف های هرز خزانه:

 پس از اینکه خزانه آماده بذرپاشی شد در کرت ها به ارتفاع 3-2 سانتی متر آب وارد کرده و سم علف کش توصيه شده حفظ نبات بصورت قطره پاشي، در سطح موردنظر پخش می گردد. بعد از 4-3 روز، آب کرت ها خارج می گردند و به مدت 5-4 ساعت کرت ها با آب شستشو  داده شده و سپس بذرپاشی می گردد. در صودت مشاهده علف هاي هرز در مرحله 4-3 برگي بهتر است بصورت دستي با علف هاي هرز مبارزه شود.

 

9-3- انتخاب زمین و آماده سازی زمین:

اراضی که خاک حاصلخیز، دارای ورودی آب مستقل و سیستم زهکشی دارند برای کشت برنج مناسب می­باشد. کشت محصولات خانواده بقولات در تناوب با برنج باعث افزایش حاصلخیزی خواهد شد. برای آماده سازی زمین سه مرحله شخم زنی لازم است:

شخم اول: سه هفته قبل از نشاءکاری

شخم دوم: همراه با تیلر یا تراکتور جهت گل کردن (دو هفته قبل از نشاکاری)

شخم سوم: همراه با پادلینگ و تسطیح زمین

 

10-3- انتقال نشا به زمین اصلی:

تراکم 4-2 عدد در هر کپه برای ارقام محلی و ارقام اصلاح شده، برای هیبرید 2-1 عدد در هر کپه در زمان انتقال به زمین اصلی مناسب است. فاصله کاشت در ارقام محلی 20×20 و در ارقام اصلاح شده و هیبرید 250× 25 سانتی متر می باشد. قابل ذکر است بر اساس دستورالعمل ارقام جدید اصلاح شده ممکن است فاصله کشت بیشتر باشد. عمق کاشت 3-2 سانتی متر مناسب است.

تصویر شماره 13- انتقال نشا برنج به زمین اصلی

 

11-3- آبیاری برنج در زمین اصلی:

یک ماه اول غرقابی و بقیه دوران رشد بصورت تناوبی آبیاری شود. در یک ماه اول وجود آب دائم در پایه بوته ها در کنترل رشد علف هرز مؤثر است. همچنین با تغییرات احتمالی دمای محیط سبب مقابله با بیماری ها نیز خواهد شد.  

12-3- مبارزه با علف های هرز:

1-12-3- مبارزه بیولوژیکی:

رهاسازی جوجه اردکها: به منظور کنترل بیولوژیکی علفهای هرز و بعضی از آفات و نیز افزایش حاصلخیزی خاک رها کردن 300-250 جوجه اردک با سن دو هفته در  هکتار توصیه می شود. حدود 10 روز بعد از نشاکاری زمانیکه گیاهچه استقرار پیدا کرد می توان جوجه اردکهای مورد نظر را در شالیزار رهاسازی کرد. محصور بودن شالیزار با سیم توری یا وسایل دیگر ضروری می باشد. شالیزارهایی که کنار مناطق مسکونی می باشند برای این روش مناسب می باشد.

تصویر شماره 14- رهاسازی اردک در شالیزار برنج برای کنترل علف های هرز

 

2-12-3- مبارزه شیمیایی:                                                                                             

مبارزه شیمیایی در خزانه: پس از اینکه خزانه آماده بذرپاشی شد در کرت ها به ارتفاع 3-2 سانتی متر آب وارد کرده و مقدار cc 6 سم علف کش بنتیوکارپ و یا بوتاکلر  برای 10 مترمربع خزانه قطره پاشی می گردد. بعد از 4-3 روز، آب کرت ها خارج می گردند و به مدت 5-4 ساعت کرت ها با آب شستشو  داده شده و سپس بذرپاشی می گردد. 

برای مبارزه با علف هرز  سوروف  می توان وجین دستی انجام داد یا اینکه در مرحله 3-2 برگی از علف کش پروپانیل به مقدار cc 12- 10 در cc300 آب برای سمپاشی 10 مترمربع خزانه استفاده گردد.  یک روز قبل از سمپاشی لازم است ورود و خروج  آب مسدود و یک روزبعد از سمپاشی مجدداً برقرار شود. به منظور جلوگیری از  اثر سوء علف کش حدود یک هفته بعد از سمپاشی از مصرف هرگونه حشره کش و کود شیمیایی خودداری  گردد.

تصویر شماره 15- علف هرز سوروف

 

 

13-3- مبارزه شیمیایی در زمین اصلی:

 برای مبارزه با علفهای هرز در مزرعه اصلی قبل از نشاکاری، از علف کش تاپ استار به مقدار 5/3-3 لیتر در هکتار 5-3 روز قبل از نشاکاری استفاده می گردد. ارتفاع آب در مزرعه 5-3 سانتی متر (یک تا دو بند انگشت)  باشد و به مدت 5-4 روز مبادی ورودی و خروجی آب بسته باشد. در 4-7 روز پس از نشاکاری نیز از همین علف کش و یا علف کش های سان رایس پلاس ( آنیلونوس + اتوکسی سولفورون) که برای جگن ها، پهن برگ ها و سوروف به ثبت رسیده است به میزان 3 لیتر در هکتار و یا پرتیلاکلر ( ریفیت) که برای جگن ها، پهن برگ ها و سوروف ثبت شده است به میزان 2-5/1 لیتر در هکتار و یا بوتاکلر (ماچتی) به میزان 4-3 لیتر در هکتار و یا مولینیت (اوردرام) به میزان 6-5 لیتر در هکتار میتوان استفاده نمود.

علاوه بر موارد فوق دو بار وجین دستی در مراحل 20-15 روز و 30-25 روز پس از نشاکاری توصیه می گردد.

  1.  مبارزه با آفات

1-4- کرم ساقه خوار برنج:

کرم ساقه خوار برنج ( Chilo suppressalis ) با نام های ساقه خوار آسیایی برنج و کرم ساقه خوار نواری برنج نامیده می شود. پروانه هاي ماده اين آفت به رنگ زرد روشن يا زرد متمايل به قهوه اي و پروانه هاي نر تقريبا خاكستري هستند .بالهاي جلويي داراي چند لكه نقره اي و معمولا پنج نقطه قهوه اي در وسط هر بال هستند.رنگ بالهاي عقبي در هر دو جنس سفيد مي باشند. تخمهاي تازه سفيد متمايل به زرد بوده كه به تدريج به رنگ خاكستري و سپس به رنگ تيره تغيير رنگ مي دهند. در لاروهاي نوزاد كپسول سر به رنگ قهوه اي تيره و در ساير سنين زرد متمايل به قهوه اي است. همچنین لاروها داراي 5 نوار تيره است كه 3 نوار در قسمت پشتي و 2نوار هر يك در پهلوها قرار گرفته است. رنگ شفيره ها در ابتدا قهوه اي روشن و به تدريج به قهوه اي تيره تبديل مي شوند. اين آفت زمستان را به صورت لارو كامل در داخل ساقه هاي خشك برنج يا علف هاي هرز داراي ساقه تو خالي نظير شال تسبيح، سوروف، ارداله، ني ، پلهم ، ارزن وحشي ، مسك، بند واش و ... به سر مي برد. اولين شفيره هاي حاصل از لاروهاي زمستان گذران دردهه اول ارديبهشت ماه در كنار سوراخي كه توسط لارو ايجاد شده است تشكيل مي شود . خروج اولين پروانه ها در اواخر فروردين ماه و اوايل ارديبهشت ماه صورت مي گيرد.

حشره كامل در بهار همزمان با رشد نشاهاي برنج در خزانه بر روي برگ بوته هاي جوان تخم ريزي مي كند .تخم ريزي معمولا بين ساعتهاي 22-17 انجام مي گيرد. بيشترين مقدار تخم ريزي در ساعت 19 مي باشد. لاروهاي نسل اول كه تازه از تخم بيرون آمده اند به مدت يك ساعت از پارانشيم برگ تغذيه كرده(براي نسل دوم اين مدت طولاني تر است) و سپس وارد غلاف برگ مي شوند. و با تغذيه از پارانشيم غلاف و بجا گذاشتن فضولات موجب زردي و كمرنگ شدن آن مي شوند كه اصطلاحا آلودگي غلاف برگ (sheat leaf infeshen )گويند. پس از اين مرحله لاروها با ايجاد سوراخي وارد ساقه شده ضمن تغذيه از محتويات درون آن موجب زردي و خشكيدگي برگ مياني و جوانه مربوط به آن مي شود كه اصطلاحا جوانه مركزي خشك شده (dead heart ) گويند. اين مرحله از خسارت آفت معمولا 45-35 روز بعد از كاشت نشاء در مرحله رويشي (بويژه پنجه زني ) بوده و گياه به خوبي مي تواند خسارت فوق را جبران نمايد. لاروها با تغذيه از بافت ساقه كم كم رشد كرده ، ساقه آلوده را ترك مي كنند و سپس وارد ساقه هاي اطراف مي شوند . لاروها پس از مدت 37-21 روز داخل ساقه برنج تغذيه نموده و به شفيره بدون پيله و قهوه اي رنگ تبديل شده و هفت روز بعد پروانه هاي نسل دوم از آن خارج مي شوند. در صورتي كه حمله آفت در زمان خوشه كردن و گل دادن همراه باشد دانه در خوشه تشكيل نشده و خوشه خشك مي گردد كه اصطلاحا خوشه هاي برنج سفيد شده (white heads) مي نامند. آلودگي در شروع تشكيل دانه باعث لاغري و شكنندگي دانه مي گردد. اين نوع خسارت (خوشه هاي برنج سفيد شده ) انواع متعددي دارد كه پوكي كامل فقط يك نوع از آنها مي باشد.

تصویر شماره 16- حشره کامل و لارو کرم ساقه خوار برنج

نحوه مبارزه: با مشاهده آلودگی در زمین اصلی با استفاده از تله نوری و حالات مختلف رشدی آفت در مزرعه در صورت نیاز به مبارزه شیمیایی می توان تا زمان حداکثر پنجه زنی از گرانول ریجنت 2/0 درصد به مقدار 20 کیلو گرم در هکتار استفاده نمود. اما در مرحله پس از حداکثر پنجه زنی تا قبل از برداشت محصول با توجه به بیولوژی آفت و تداخل نسل 2 و 3 ازامولسیون دیازینون 60% و یا اکامت 50% به مقدار یک در هزار  حداکثر دو نوبت استفاده نمود.

تصویر شماره 17- خسارت کرم ساقه خوار برنج

 

2-4- شب پره یک نقطه ای برنج:

اين حشره زمستان را به صورت لارو در خاك مي‌گذراند.پروانه‌ها شب پرواز بوده و از شيره گل‌ها و ترشحات شپشك‌هاي گياهي تغذيه مي‌نمايند. اين آفت در استان گيلان داراي 3 تا 4 نسل است. در اين استان حداكثر پروانه‌هاي نسل اول در مرداد ماه و طغيان لاروهاي نسل دوم در شهريور ماه ديده شده است و در اواخر شهريور پس از مهاجرت به محل‌هاي زمستانه به صورت لارو يا شفيره زمستان‌گذراني مي‌نمايند. اين آفت از شاخ و برگ برنج تغذيه مي‌نمايد. لاروهاي نسل اول اين آفت پانيكول‌هاي برنج را مورد حمله قرار داده و بر اثر تغذيه از گلوم و گلومل و حتي خود دانه‌ها موجب قطع و ريزش دانه‌ها مي‌گردد. در استان گيلان در اوايل شهريور ماه اين آفت بيشترين خسارت را وارد مي‌نمايد.

چون شب پره تك نقطه‌اي برنج پروان شب پرواز است و نسبت به نور گرايش مثبتي داشته لذا مي‌توان در شب با استفاده از تله‌هاي نوري آن‌ها را شكار نمود. عمليات ديگري كه مي‌توان جهت كنترل خسارت اين آنفت انجام داد عبارتند از: ايجاد گودال‌هايي كه در مسير حمله لاروها از يك قطعه به قطعه ديگر، پخش طعمه مسموم و يا گردش پاشي، سوازانيدن و از بين بردن علف‌هاي هرز اطراف مزرعه برنج در خرداد ماه و استفاده از سموم فسفر و كلره و روش بيولوژيك.

 

 

تصویر شماره 18- حشره کامل شب پره تک نقطه ای برنج

 

تصویر شماره 19- لارو شب پره تک نقطه ای برنج

 

5-بیماری های مهم برنج:

1-5- بيماري پوسيدگي طوقه يا ژيبرلا (Bakanea):

عامل اين بيماري قارچي است كه بيشتر به قسمتهاي بالايي طوقه در قسمت غلاف آسيب ميرساند. ريشه هاي نابجايي در غلاف ايجاد ميشود كه جذب مواد را از ريشه مختل نموده و باعث ميشود گياه مواد غذايي را بجای خاك از آب جذب نماید، در نتيجه مواد غذايي مورد نياز به گياه نرسيده و پس از زرد شدن و پژمردگي، از بين ميرود. از علائم آن ميتوان به بلندتر شدن قد گياه برنج نسبت به گياهان اطراف و لوله شدن برگ، زرد شدن ساقه و برگ و مشاهده ريشه هاي نابجا در قسمتهاي بالايي طوقه مخصوصاً در غلاف اشاره نمود. براي جلوگيري ازگسترش اين بيماري از زمين آلوده نبايد اقدام به گرفتن بذر نمود. در خزانه برنج نيز بايد قبل از بذر پاشي، خزانه را ضد عفوني كرد. بهترين راه مبارزه با اين بيماري ضد عفوني كردن بذر است. جهت ضد عفوني كردن بذر از ويتاواكس به نسبت 2 گرم در هر كيلو بذر استفاده ميشود. براي مبارزه با اين بيماري در زمين زراعي از سم رورال تي اس به ميزان 5/1 -1 كيلو گرم در هكتار استفاده ميشود.

تصویر شماره 20- پوسیدگی پنجه ها و بوته کامل برنج در اثر ابتلا به بیماری پوسیدگی طوقه برنج

 

2-5- بیماری لكه قهوه­اي برنج:

اين بيماري سه نوع خسارت وارد مي‌آورد. يكي اينكه بذور آلوده سياه رنگ و كپك زده بوده و بخوبي جوانه نمي‌زنند. نوع ديگر خسارت مربوط به آلودگي گياهچه‌ها در خزانه مي‌باشد كه در صورت شدت بيماري، سطح برگي گياهچه‌ها كاهش يافته و سبب ضعف آنها مي‌گردد كه در نتيجه منجر به خسارت عمده مي‌شود. نوع ديگر خسارت چروك خوردگي و لاغر ماندن دانه‌ها مي‌باشد. كه مربوط به ضعف بوته‌ها در اثر آلودگي برگها و گلوم‌ها بوده كه در نتيجه بذور ارزش چنداني نداشته و در موقع كوبيدن خرد مي‌شوند.

مبارزه :

1- كاشت ارقام مقاوم به بيماري، عمده‌ترين راه كنترل اين بيماري مي‌باشد .

2- معدوم كردن بقاياي بوته‌هاي برنج آلوده و همچنين از بين بردن علفهاي هرزي كه ممكن است ميزبان واسطه باشند در كاهش منابع آلودگي موثر است.

3- جلوگيري از جريان آب از مزارع آلوده به مزارع سالم كمك زيادي در كاهش خسارت بيماري خواهد كرد.

4- بذور سالم براي كاشت استفاده شده و ضد عفوني بذور انجام گردد.

 

مهمترين مورد در كنترل بيماري لكه قهوه‌اي برنج، رعايت اصول تغذيه و كاربرد صحيح مواد غذايي در خاك و ممانعت از فشارهاي مربوط به آبياري نامناسب است.

اصلاح خاك و زه‌كشي كردن آن با افزودن مواد آلي و شن ضروري است. از افزودن مقدار زياد ازت بايد خودداري كرد و در صورت احتمال كمبود پتاسيم، اضافه كردن آن لازم مي‌باشد.

تصویر شماره 21- علایم بیماری پوسیدگی گردن خوشه، قهوه ای وسیاه شدن دانه ها در روی خوشه توسط بیماری لکه قهوه ای برنج

 

3-5- بیماری بلاست برنج:

اين بيماري از شايع ترين بيماري ها در منطقه شمال ايران ميباشد. اسپور هاي اين قارچ از طريق هوا و بذر آلوده انتقال پيدا ميكند و به صورت لكه هاي قهوه اي رنگ و بيضي شكل با مركز خاكستري، بر روي حاشيه و يا قسمتهي مركزي برگ و دور گردن خوشه يا خود خوشه مشاهده ميشود.معمولا فعاليت اين قارچ در روز هاي باراني ومرطوب بيشتر است .اين بيماري در زمان قبل از مرحله شيرگي باعث پوك شدن دانه و بعد از آن باعث درصد بالاي شكستي دانه شلتوك ميشود. براي مبارزه با اين بيماري استفاده از ارقام مقاوم، ضد عفوني بذر و از سموم قارچ كشي مانند وين، بيم ، هينوزان و ... استفاده ميشود. لازم به ذكر است كه در خوشه پس از مشاهده 20 تا 25 درصد آلودگي مبارزه آغاز گردد، در برگ نيز به محض مشاهده علائم، در صورت ادامه شرايط سمپاشي ميشود.

تذكر: ضد عفوني بذر تا حد زيادي از ابتلا به بيماري جلوگيري ميكند . كه از محلول ويتاواكس تيرام به نسبت 2 گرم برای هر كيلو بذر استفاده ميشود.

تاثير مواد غذايي روي بيماري بلاست

ازت: اثر ازت روي بيماري با شرايط خاك، اقليم و همچنين روش كاربرد كود ازته متفاوت است. شدت بيماري وقتي كه كود ازته در يك مرحله به مقدار زياد بكار رود زياد مي‌شود و وقتي كه كاربرد در چند مرحله باشد، بيماري تخفيف مي‌يابد.

فسفر: اثر كودهاي فسفره روي بيماري بلاست معمولاً زياد نيست. آزمايشهايي در ژاپن نشان داده كه فقط وقتي كه ازت به ميزان زياد مصرف شده، كاربرد كودهاي فسفره زياد نيز بيماري را تشديد مي‌نمايد. در حاليكه مقدار فسفر كم باشد و رشد گياه را تقليل دهد يا مانع رشد آن شود، تكميل فسفات، بيماري را كاهش مي‌دهد ولي كاربرد بيشتر از حد آن سبب تشديد بيماري مي‌شود.

پتاسيم : آزمايشات اوليه در ژاپن نشان داده كه مصرف پتاس آلودگي را تخفيف مي‌دهد ولي بعداً معلوم شد كه مصرف زياد آن در صورتي كه بوته‌ها مقدار زيادي ازت كسب كرده باشند، سبب شدت بيماري مي‌شود. Okamoto در 1958 در بررسيهاي خود معلوم نمود كه در خاك كم پتاس مقدار زياد پتاس بيماري را براي مدتي شدت داده ولي بعدا آنرا كاهش مي‌دهد. در خاكي كه از لحاظ پتاس غني باشد، بيماري هميشه با افزايش پتاس كه مقدار زيادي ازت هم به آن اضافه شده، شديد مي‌شود. علت اين امر را kawamura و ono در 1948 مشاهده نموده‌اند كه جوانه زدن اسپورها و ايجاد ديسك و چسبنده در قطر شبنم روي گياهي كه مقدار زياد پتاس دريافت كرده، تحريك شده است.

سيليس: بوته‌هاي برنجي كه سلولهاي اپيدرمي آنها، حاوي مقدار زيادي تركيبات سيليس بوده و سيليكاته شده‌اند، از بيماري بلاست كمتر خسارت مي‌بينند و با افزايش سيليس بوته برنج مقاوم مي‌شود.

مبارزه زراعي با بیماری بلاست:

علاوه بر كاشت ارقام مقاوم در برابر بيماري بلاست برنج، با كاربرد عمليات زراعي مناسب اين بيماري قابل كنترل است. زمان نشاء برنج تاثير مهمي در توسعه بلاست دارد. در كاشت زود در ژاپن بيماري كمتر مشاهده مي‌شود. در اين موقع كاشت، درجه حرارت براي جوانه زدن اسپوركم است. آزمايشاتي كه در ايستگاه تحقيقات برنج آمل صورت گرفت، نشان داد كه بيماري در كاشت‌هاي ديرنشاء ، شدت بيشتري دارد. گياهچه‌هايي كه از خزانه‌هاي خشك (upland) بدست مي‌آيند به بلاست حساس‌اند. زيرا در سلول‌هاي اپيدرمي اين نوع گياهچه‌ها مقدار سيليكون كمتر است.

نتايج مطالعاتي كه در هند صورت گرفته مويد آن است كه گياه برنج در سه مرحله گياهچه‌اي، پنجه‌زني و آبستني در برابر بلاست آسيب‌پذيري بيشتر نسبت به ساير مراحل داشته و چنانچه شرايط در اين موقع مهيا گردد بوته‌ها شديداً آلوده مي‌شوند. سوندارامان (1927) عقيده دارد كه استعمال زياد كودهاي ازته بيماري را شديد مي‌كند. او در 1929 مشاهده نمود كه پتاس اثر بد كودهاي ازته را خنثي مي‌نمايد.

مبارزه شیمیایی

1- ضد عفوني بذر: چون بيماري بوسيله باد و هوا منتشر مي‌شود، ضد عفوني بذر براي مبارزه با بيماري كافي نبوده ولي وسيله‌اي است براي كاهش منابع اوليه آلودگي در مزرعه.

2- ضد عفوني ريشه گياهچه‌ها: آزمايشاتي كه در سال 1354 در ايستگاه بررسيهاي برنج آمل صورت گرفت، نشان داد كه ضد عفوني ريشه گياهچه‌ها در محلول 5/1 در هزار ماده موثر سم تري سيكلازل به مدت 20 دقيقه در كنترل بيماري موثر خواهد بود.

3- سمپاشي بوته‌ها: سمپاشي بوته‌ها با قارچكشهایي مانند تري‌سيكلازل، هينوزان و وین از ساير قارچكش­ها موثرتر است.

تصویر شماره 22- علایم بیماری بلاست برنج بر روی برگ برنج

 

کنترل :

  1. مبارزه شیمیایی با بیماری در مرحله 20-30 درصد گلدهی و قبل از ریزش گلبرگ ها صورت می گیرد که تعیین زمان سمپاشی باید بر اساس پیش آگهی و در نظر گرفتن شرایط محیطی صورت گیرد. از جمله قارچ کش های مورد استفاده می توان به بنومیل، کاربندازیم، ایپرودیون، تیوفانات متیل، پروسیمیدون، تبوکونازول نام برد.
  2. سوزاندن بقایای گیاهی آلوده، استفاده از بذور عاری از بیماری، شخم زدن، تناوب زراعی با گیاهان غیر میزبان و استفاده از ارقام مقاوم از جمله راهکارهای کنترل زراعی می باشد.

 

  1. کوددهی برنج:

1-6- کمبود نیتروژن:

نیتروژن جز ترکیبات ضروری در گیاه می باشد. رشد سریع گیاه (افزایش ارتفاع و تعداد پنجه)، اندازه برگ،تعداد خوشچه در خوشه،درصد خوشچه های پر در هر خوشه و درصد پروتیین دانه به میزان نیتروژن گیاه بستگی دارد. کمبود نیتروژن در همه اراضی شالیزاری که واریته های جدید کشت می شوند وجود دارد. این کمبود در شرایطی که کود نیتروژنی در زمان نامناسب و به روش نادرست مصرف شود نیز شایع است.در صورت کمبود این عنصر ابتدا برگ های پیر گیاه زرد رنگ شده و مزرعه به صورت رنگ پریدگی عمومی دیده می شود. کوچک ماندن اندازه برگ ها و ضعف عمومی بوته و توقف رشد از علایم دیگر کمبود نیتروژن می باشد. کمبود نیتروژن در شالیزار ممکن است به دلایل زیر باشد:

مقدار کم نیتروژن در خاک، کاربرد ناکافی کودهای نیتروژنی، پایین بودن راندمان کودهای نیتروژنی، کاهش ذخیره معدنی نیتروژن در اثر غرقاب طولانی مدت، هدر رفت از طریق بارندگی سنگین. نیاز به کود نیتروژنه در کشت برنج بین 100 الی 400 کیلوگرم در هکتار متفاوت می باشد.

تصویر شماره 23- علایم کمبود نیتروژن در برگ برنج

نیتروژن در تمام دوره رشد گیاه مورد نیاز می باشد اما زمان حداکثر نیاز نیتروژن برنج بین ابتدای پنجه زنی تا اواسط آن و نیز مرحله تشکیل خوشه اولیه می باشد. جهت کوددهی مناسب برنج بهترین راهکار استفاده کود دکتر بایو N در زمان بذرمال کردن در خزانه ، زمان نگهداری گیاه در خزانه و در زمان انتقال نشا به زمین اصلی می باشد.

2-6- کمبود فسفر:
 فسفر در کلیه فرایند های بیوشیمیایی، ترکیبات انرژی زا و سازوکار انتقال انرژی دخالت دارد. فسفر درون گیاه پویا بوده و سبب افزایش پنجه دهی، توسعه ریشه و گلدهی شده و زمان رسیدن محصول را به ویژه در شرایطی که درجه حرارت پایین باشد، تسریع می نماید.

کمبود فسفر، فعل و انفعالات سوخت و ساز نظیر تبدیل قند به نشاسته را متوقف می کند و در نهایت آنتوسیانین در برگ تشکیل میشود و رنگ برگ ارغوانی می شود. کمبود فسفر در همه سیستم های کشت برنج به عنوان یک عامل محدود کننده رشد در خاک هایی با قدرت تثبیت بالا معمول می باشد. دخیره پایین فسفر خاک، کاربرد ناکافی کودهای فسفری، تثبیت فسفر به شکل فسفات های کلسیم، ظرفیت بالای تثبیت فسفر، روش استقرار گیاه از دلایل عمده کمبود فسفر می باشد.مهمترین علایم کمبود فسفر در برنج شامل توقف رشد و کاهش پنجه زنی می باشد. برگ ها به ویژه برگهای پیرتر، باریک، کوتاه، خیلی عمودی و سبز تیره هستند. سپس رنگ قرمز در اثر تولید آنتوسیانین در برگ ها ظاهر میشود که کم کم به ارغوانی می گراید. و در نهایت برگ های پیر قهوه ای شده و می میرد. نیاز برنج به کود فسفر بین 50 الی 350کیلوگرم در هکتار بستگی به رقم، آزمون خاک، شرایط آب و هوایی و ... متفاوت می باشد.

جهت رفع کمبود فسفر برنج بهترین راهکار استفاده کود دکتر بایو P در زمان بذرمال کردن در خزانه ، زمان نگهداری گیاه در خزانه و در زمان انتقال نشا به زمین اصلی می باشد.

تصویر شماره 24- علایم کمبود فسفر در برگ برنج

 

3-6- کمبود پتاسیم:

پتاسیم نیز مانند نیتروژن جز عناصر پر مصرف گیاه محسوب می شود. پتاسیم در گیاه به عنوان یک کاتالیزور می باشد و نقش مهمی کنترل اسمزی و تغییر pH سلول ها و تعادل بین کاتیون و آنیون درون سلولی و ... دارد.  کمبود پتاسیم ابتدا در برگ های پایینی گیاه و در صورت کمبود بیشتر در برگ های بالایی گیاه مشاهده می شود. رنگ برگ ها زرد با حاشیه سوخته در می آیند. ساقه ها در بیشتر موارد ضعیف شده و در برابر عوامل طبیعی بیماری زا حساس تر می باشد. نیاز به کود پتاسه در برنج بین 100 الی 360 کیلوگرم در هکتار بسته به رقم، شرایط خاک، آزمون خاک و ... متفاوت می باشد.

تصویر شماره 25- علایم کمبود پتاسیم در برگ برنج

 

جدول شماره 2- تقویم کوددهی برنج منطبق بر مراحل فنولوژیکی گیاه برنج

 

جدول شماره 3- میزان مصرف کودهای دکتر بایو برای زراعت برنج